مهدى رحمانى ولوى / منصور جغتايى
138
تاريخ علماى بلخ ( فارسي )
( 331 - 342 ه . ق . / 943 - 953 م ) بود ، زيرا ابو شكور در بيتى از اشعارش وى را خداوند خويش خوانده است . ابو شكور بلخى را سرايندهء قصايد و غزليات و مثنويهاى بسيار شمردهاند ، اما از آن ميان جز قطعات كوتاه و ابيات پراكنده در فرهنگها و تذكرهها و كتابهاى ديگر ( در حدود 400 بيت ) چيزى بر جاى نمانده است . از اين شمار ابيات ، در حدود 300 بيت مثنوى است كه در بحر متقارب سروده شده و ظاهرا متعلق به منظومهء آفريننامهء اوست و بقيه ابياتى است بازمانده از قصايد و غزليات او در موضوعاتى چون مدح ، تغزل ، هجو ، ستايش عشق و شراب و وصف طبيعت . تقريبا نيمى از اين ابيات مثنوى در تحفة الملوك على بن ابى حفص بن فقيه اصفهانى ( سدهء 7 ه . ق . ) آمده است كه از وزن و مضمون آنها چنين برمىآيد كه متعلق به آفريننامه است . اين منظومه تا آنجا كه از ابيات برجاىماندهء آن مىتوان دريافت ، متشكل از داستان يا داستانهايى است كه احتمالا اصل و منشأ ملى يا مذهبى داشتهاند . وجود بيتهايى يكسره رزمى گواه آن تواند بود كه شاعر حماسهاى پهلوانى پرداخته بوده است . همانندى وزن و سبك اين منظومه با شاهنامه و نقل يا اقتباس نمونههايى از آن در شاهنامه نشان مىدهد كه فردوسى به آفريننامهء ابو شكور نظر داشته و از آن بهره گرفته است . ازاينرو ابو شكور را بايد پس از رودكى از پيشروان داستانسرايى منظوم در زبان فارسى دانست كه در كار تدوين روايات ملى و اساطيرى و ترويج حماسهسرايى بر دقيقى ( وفات حدود 370 ه . ق . ) و فردوسى پيشى داشته است . در اين زمينه ابو شكور مثنويهاى ديگرى نيز به بحرهاى هزج ، رمل ، خفيف و سريع داشته كه اكنون ابيات كمى از آنها باقى مانده است . شيوهء سخن و وزن مثنوى بحر هزج ابو شكور با ويس و رامين فخر الدّين اسعد گرگانى و مثنوى بحر سريع او با مخزن الاسرار نظامى شايد حاكى از تأثير ابو شكور بر اين دو شاعر باشد . غير از داستانسرايى ، مضمون اصلى ديگرى كه در اشعار ابو شكور ديده مىشود ، پند و اندرز و حكمت و اخلاق است ، همچون ستايش خرد و دانش به عنوان راهنما و راهبر آدمى در گفتار و كردار ، بنيادى بودن راستى در تقابل با دروغ در جهان ، اندرزهايى